خبرنامه دانشجویان ایران: یعنی اگر زن مناعت طبع داشته باشد و شوهرش را تحقیر نکرده و او را حفظ کند، خداوند او را از هر نظر بی نیاز می کند. این نتیجه ای است که ما از زندگی حضرت زهرا(س) با حضرت علی(ع) می توانیم بگیریم. این را بنده خود نیز در زندگی تجربه کرده ام. هر گاه مراعات همسرم را کرده ام خداوند از دری دیگر مرا بی نیاز کرده است.
به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ طاهره همیز، دکترای فقه و حقوق و مشاور امور زنان و خانواده است. وی تا کنون سمینارها، همایش ها و دوره های آموزشی و تربیتی و دوره های مشاوره ای در حوزه زنان، همسرداری و خانواده داشته است. گفتگویی با موضوع اخلاق همسری فاطمی با ایشان داشته ایم تا به بررسی رفتارها و منش های حضرت زهرا(س) در رابطه همسری شان با حضرت علی(ع) بپردازیم. مشروح این گفتگو را در زیر می خوانید:
حضرت زهرا(س) در ایفای نقش همسری در زندگی با حضرت علی(ع) خود چگونه بودند؟
حضرت زهرا(س)، نقش بزرگی در حفظ یک مرد بزرگ داشت. زندگی با یک مرد بزرگ و حفظ آن بسیار سخت است. حضرت علی(ع) مردی است که محبوب پیغمبر است و به لحاظ سیاسی و اجتماعی بالاترین مرد زمان خودش است که از هیبت او رعشه بر اندام دشمنان می افتد. او مردی بسیار فهیم و عارف است که تمام کمالاتی که ما در یک مرد اندیشمند می بینیم در او هست. جذب چنین مردی کار بسیار سختی است. حضرت زهرا(س) توانسته است یک مرد بی نظیر را جذب خود و هوشمندانه با او تعامل کند و در کنار او یک زندگی زیبا را به جهانیان نشان دهد. کار زنانی که مردان شخصیتی در کنار آن ها زندگی می کنند هزار برابر سخت تر از کار کسانی است که در کنار مردان شهوتی و شکمی زندگی می کنند.
منظورتان از مردان شخصیتی چه مردانی است؟
این ها مردانی هستند که شخصیت برایشان بسیار مهم تر از شکم و شهوت است و یک شخصیت انسانی برای خود قائل هستند. برخی مردان به سبب غذای خوب و برخی نیز به سبب یک رابطه خوب جنسی تابع زن می شوند و حرف زنان را می پذیرند هر چند حرف آن ها خلاف شرع باشد. اما برخی دیگر از مردان، آرمان دار و آرمان خواه هستند و جهانی فکر می کند. تسخیر این مرد بسیار سخت است. گاهی من همسر امام خمینی را در نسخه ای کوچکتر که در نظر می گیرم می بینم خیلی هنر می خواهد که چنینی مردی را جذب خود کرد و او را شیفته و عاشق خود نمود.
بنابراین، حضرت زهرا(س) با تدبیر تام و تلاش وافر توانستند قلب حضرت علی(ع) را به خود جذب کنند تا جایی که بعد از ایشان هم کسی مانند ایشان برای آن حضرت پیدا نشد. این واقعیت را حضرت علی(ع) موقع دفن پیکر مبارک آن حضرت گفتند. فرمودند من چیزی را از دست دادم که دیگر مانند آن پیدا نمی شود اما به سبب رضایت بر خواست خدا صبوری می کنم و چیزی نمی گویم.
اگر اجازه دهید کمی مصداقی تر وارد بحث شویم. ما در اسلام با دو مؤلفه حقوق اسلامی و اخلاق اسلامی روبرو هستیم. مثلاً بنابر حقوق اسلامی زن وظیفه کار در منزل را ندارد. اخلاق اسلامی چیز دیگری می گوید. در سیره حضرت زهر(س) نیز آن حضرت در انجام امور منزل اهتمام داشتند. نظرتان در این باره چیست؟
اگر ما وارد بحث وظیفه شویم اصلاً ازدواجی رخ نمی دهد. اگر بگوییم کار کردن زن در منزل وظیفه او نیست، از آن طرف هم مرد وظیفه ندارد هر شب نزد همسرش برود و وظیفه دارد هر 4 شب یک بار به همسرش سر بزند و نیازهای مختلف او را تأمین کند و برود. اگر 4 همسر هم نداشته باشد می تواند چنین کند. اگر صرفاً به حسب وظیفه نگاه شود، رابطه عاطفی بین انسان ها از بین می رود. ازدواجی که ما در اسلام داریم و آنچه که از این خانواده کوچک ولی عرشی و آسمانی سراغ داریم، تعامل عاطفی شدید بین اعضای آن از جمله زن و شوهر است.
حتی یک بار که پیامبر(ص) به عنوان مهمان وارد منزل این دو بزرگوار می شوند، حضرت زهرا(س) سریع یک قابلمه آب جوش را بر روی اجاق می گذارند تا آبروی حضرت علی(ع) را حفظ کنند. حضرت علی(ع) از حضرت زهرا(س) می پرسند: فاطمه جان شام چه داریم؟ و ایشان می گویند: هیچ چیزی نداریم و این را برای این گذاشته ام که پیامبر متوجه نشوند چیزی نداریم. آن حضرت می پرسند: چطور؟ حضرت زهرا(س) می گویند: سه روز است که من و فرزندانم چیزی در خانه نداریم. حضرت علی(ع) ناراحت می شوند و می گویند: چرا به من نگفتی؟ و حضرت زهرا(س) می فرمایند: نخواستم شما را شرمنده کنم.
این رفتارها اوج رأفت، مهربانی و دانایی یک زن است که شوهر را در مقابل چیزی که ندارد به زانو در نیاورد و او را اذیت نکند.
این موردی که شما فرمودید، حضرت علی(ع) امکان اقتصادی مناسبی نداشتند و شرایط خاصی بوده است؟ این که به این معنی نیست که مرد بی عار باشد و به دنبال کسب معاش نرود و زن هم چیزی نگوید؟
نه. ابداً به این معنی نیست. حضرت علی(ع) حتی شده از یک فرد یهودی قرض می کرد و خانواده اش را اداره می کرد. مثلاً چیزی را نزد یک یهودی گرو می گذاشت و قرض می کرد و خانواده اش را بدون آذوقه نمی گذاشت. آن زمان هنوز اسلام آنقدر توسعه پیدا نکرده بود و به لحاظ مدنیت و وضعیت اقتصادی مسلمانان در وضعیت ضعیفی بودند و مدام درگیر جنگ های داخلی و خارجی بودند و وضعیت اقتصادی آن ها بسیار بدتر از زمانی بود که در محاصره اقتصادی در شعب ابی طالب و در مکه بودند. زندگی در چنان وضعیتی کار ساده ای نبود اما حضرت زهرا(س) آنقدر به همسرشان احترام می گذاشتند که ایشان را شرمنده نمی کردند. خداوند نیز به خوبی این صبر و گذشت حضرت زهرا(س) را جبران می کرد. ایشان دو رکعت نماز خواندند و پس از نماز سفره ای برای آنان گسترده شد که همه نوع اطعمه و اشربه در آن بود و تمام افراد خانواده و پیامبر که مهمان آن ها بودند، از آن غذا خوردند. پیامبر(ص) موقع رفتن به حضرت علی(ع) فرمود: «دیدی چگونه خداوند آبروی دخترم فاطمه را حفظ کرد؟ برتر از مریم از او پذیرایی کرد.»
در مورد حضرت مریم(س)، غذای آسمانی تنها برای خود او می آمد اما برای حضرت زهرا(س) هم برای خود و خانواده اش و هم برای مهمانش غذای آسمانی آمد. یعنی در یک سطح بالاتر از او پذیرایی کرده است.
خداوند متعال وقتی می بیند زنی با کرامت آبروی شوهرش را حفاظت می کند، خداوند هم او را بهره مند می کند و نمی گذارد او گرسنه بماند و مشکل اقتصادی داشته باشد. داستان انار را نیز همه شنیده اند. حضرت علی(ع) به حضرت فاطمه(س) فرمودند: خانم، از من چیزی بخواهید. حضرت در پاسخ فرمودند: من نمی خواهم چیزی را بر شما تحمیل کنم و در تلاش برای به دست آوردن آن به سختی و رنج بیفتید. حضرت علی(ع) اصرار کردند از من چیزی بخواهید تا برای شما تهیه کنم. حضرت زهرا(س) نیز فرمودند: من دلم انار می خواهد. ایشان رفتند و انار را تهیه کردند و در راه منزل که می آمدند هر کس که آن انارها را می دید از ایشان انار طلب می کرد. ایشان هم که بخشنده بودند و به هر یک دانه دانه انارها را می دادند. یک انار باقی مانده بود که وارد کوچه شان شدند. یک نفر دیگر نیز جلو آمد و انار را که دید آن را طلب کرد و آقا آن یک دانه انار را نیز به آن مرد دادند. وارد خانه که شدند دیدند طبقی از انار جلوی حضرت زهرا(س) گذاشته شده است. آقا امیرالمومنین(ع) از حضرت زهرا(س) پرسیدند: این انارها از کجا آمده است؟ حضرت زهرا(س) پاسخ دادند: جبرئیل آورده است.
یعنی اگر زن مناعت طبع داشته باشد و شوهرش را تحقیر نکرده و او را حفظ کند، خداوند او را از هر نظر بی نیاز می کند. این نتیجه ای است که ما از زندگی حضرت زهرا(س) با حضرت علی(ع) می توانیم بگیریم. این را بنده خود نیز در زندگی تجربه کرده ام. هر گاه مراعات همسرم را کرده ام خداوند از دری دیگر مرا بی نیاز کرده است.
ما در زندگی حضرت زهرا(س)، بحث اطاعت ایشان از همسر را نیز دیده ایم. آیا رابطه آن حضرت و حضرت امیر(ع) یک رابطه رییس و مرئوسی بوده و این طور بوده است که اطاعت محض بوده است؟
اینکه رابطه حضرت زهرا(س) و حضرت علی(ع) چگونه بوده است، در آیه 34 سوره نساء آمده است. مردی یهودی از حضرت رسول(ص) می پرسند که چرا در دین شما گفته شده مردان از زنان برتر هستند. در این آیه گفته شده است: الرجال قوامون علی النساء بما فضل الله بعضهم علی بعض. خداوند آن ها را به واسطه آن که انفاق می کنند برتر قرار داده است. ممکن است زنان فکر کنند بنابراین آیه، رابطه بین زن و مرد یک رابطه رییس و مرئوسی است. اوایل انقلاب که به لحاظ فرهنگی، تازه جهان با فرهنگ انقلاب آشنا شده بود، این آیه دست آویز قدرت ها شده بود و فمنیست ها بسیار با انقلاب ما مبارزه می کردند.
پیامبر اکرم(ص)، دو مورد از علل برتری مردان را در جواب این مرد بر می شمرد؛ پاسخ زیبای ایشان در این رابطه این است؛ ایشان می فرماید: برتری مردان بر زنان مانند برتری آسمان بر زمین است. همچنین مانند برتری آب بر زمین است. می فرمایند: بما تحی الارض بالرجل تحی النساء؛ آسمان خورشید دارد که زمین را گرم می کند، باران دارد که زمین را سیراب می کند، ماه دارد که تاریکی ها و وحشت ها را از زمین بر می دارد. آسمان ستاره دارد که زمینی ها با آن راه خود را پیدا می کنند.
یعنی مرد یک نقش حمایتی، محبتی و عاطفی شدید نسبت به زن دارد نه رییس و مرئوسی. ابداً رابطه، رابطه رییس و مرئوسی نیست. همان طور که وقتی باران می آید، زمین زنده و زیبا می شود و گل ها شکوفا می شوند، زن نیز در سایه حمایت های مرد زنده می شود.
تا نگرید ابر کی خندد چمن؟
وقتی باران می آید زمین می خندد. مردها نیز باعث حیات و نشاط زن هستند. در خانواده و رابطه بین زن و شوهر، رابطه رییس و مرئوسی نیست. رابطه، رابطه حفاظت، ایجاد امنیت و شکوفا کردن استعدادهای باطنی زن که عاطفه و محبت هست، است. منتهی اصل قانون نوع روابط در خانه و خانواده در این کلام پیامبر(ص) است که می فرمایند: الرجل سید اهله و المراه سیده بیتها؛ زن مرد خانه و مرد مدیر خانواده است. پیغمبر این چنین مدیریت خانه و خانواده را تقسیم می کنند. زن مدیر است اما مدیر خانه و مرد نیز مدیر خانواده است. یعنی همان رابطه آسمان بر زمین را ایشان با این لفظ می فرمایند. از طرفی برای حفظ مدیریت زن در خانه، زن باید اکرام شود. اگر اکرام شود، این مدیریت خانه را به خوبی انجام می دهد. این که حضرت زهرا(س) این چنین خوب خانه را مدیریت نمودند، نشان دهنده این است که حضرت علی(ع) نیز آن حضرت را به خوبی اکرام می نمودند. نتیجه اکرام همسر موجب اطاعت همسر است.
اگر زن تحقیر شود، زندگی جهنم خواهد شد. زن ها چون مادر هستند با بچه ها یک تیم علیه پدر درست می کنند و بچه ها را علیه پدر جذب می کنند. در این صورت وجود یا عدم وجود پدر در خانه دیگر اهمیتی ندارد. شما در خانواده های متزلزل می بینید که هر چه مادر می گوید فرزند گوش می کند اما اهمیتی به حرف های پدر داده نمی شود مگر این که مادر آن را تایید کند.
در این صورت ممکن است مرد به خشونت متوسل شود که همچنان سودی ندارد. در این جا توصیه ما به آقایان این است که برای آن که بتوانند جایگاه الرجال قوامون علی النساء را داشته باشند، زن را اکرام کنند. اکرام زن به این معنی نیست که هر چه او بگوید انجام دهد. این مورد قبول اسلام نیست. مرد باید به زن بگوید آن چه را که شرع می گوید بگویی من اطاعت می کنم. بعضی ها یادشان می رود که زن شان باید دستورات شرعی را رعایت کند. مثلاً همسرشان حجاب مناسب ندارند یا کارهایی خلاف شرع بدون اجازه همسر انجام می دهند و مرد سکوت می کند و می گوید هر چه تو بخواهی. این زندگی ها، زندگی ورشکسته است و اصلاً مرد مدیریتی در خانواده ندارد.
به طور کلی وقتی مردی زنش را اکرام و با اوتفریح و لذت هایش را با او تقسیم می کند و به او احترام می گذارد، یک زندگی لذت بخش را با هم دارند. شما در سیره این دو بزرگوار نیز می بینید؛ مثلاً در جایی این دو بزرگوار با هم برای تفریح به صحرا رفته بودند و خرما می خوردند و تفریح می کردند. در این میان، کلمات و گفتگویی بین این دو رد و بدل می شود که یک مبارزه کلامی در سطح عالی با داوری پیامبر(ص) صورت می گیرد.
نقش حمایتی زن از مرد چگونه است و زن چگونه می تواند از مرد در زندگی حفظ و مراقبت کند؟
زنان باید برای همسران خود مادری کنند. این حرف که می گویند نباید زنان برای مردان مادری کنند غلط است. این حرف را خانم باربارا که 16 بار ازدواج کرده است، می گوید. او کتاب هایی همچون رازهایی درباره زنان و رازهایی درباره مردان نوشته است. این کتاب ها بسیار هم ترجمه و منتشر شده است در حالی که این توصیه، توصیه صحیحی نیست. این مطلب که خود نویسنده در مقدمه کتابش گفته من 16 بار ازدواج کردم مترجم در ترجمه اش نیاورده است. چون می داند اگر چنین چیزی را ترجمه می کرد کسی این کتاب را نمی خرید.این زن می گوید برای مادرانتان مادری نکنید. گاهی سخنرانان مذهبی ما نیز چنین حرف هایی می زنند و آن را تکرار می کنند.
اتفاقاً زن نقش بزرگ مادری در ذات اوست که اگر برای شوهرش مادری کند، موجب ایجاد جایگاه عاطفی عمیقی در خانواده و بین زن و شوهر می شود. روابط زناشویی احساساتی را بین زن و مرد ایجاد می کند اما آن رابطه غمخوارانه و عاطفی فداکارانه که باید بین زن و شوهر برقرار شود در رابطه زناشویی شکل نمی گیرد. زن با مادری کردن برای همسر به او پر و بال و عاطفه می دهد.
زن باید مراقبت کند که آن چیزی که شوهرش را آزار می دهد، انجام ندهد. این ها یعنی مادری کردن. این را اسلام از ما خواسته است. در اسلام زنانی که برای رسیدن به خواسته هایشان همسرانشان را آزار می دهند، بسیار تقبیح شده اند.
گاهی زنان خواسته هایی دارند و برای رسیدن به آن خواسته ها اصلاً به آسایش همسرانشان فکر نمی کنند. در چنین شرایطی مرد از پا در می آید. وقتی بیش از حد توان او از او چیزی را بخواهد او از پا در خواهد آمد. مراعات شرایط و روحیات مرد در اداره زندگی نیز نوعی مادری کردن است. در مجموع زن باید با محبت و عطوفت با همسر خود زندگی کند و از محبت کردن به او دریغ نورزد.
نقش مردان در نوع همسری زنان چگونه است؟ آیا این منطقی است که از زنان انتظار داشته باشیم در زندگی زناشویی خود حضرت زهرا(س) را الگوی خود قرار دهند به این معنی که در برابر ناملایمات زندگی و نیز کوتاهی های همسر کوتاه بیایند و صبورانه زندگی کنند و به همسر و خانواده خود عشق بورزند. این نوع نگاه آیا یک نگاه یک طرفه به زن نیست؟ رفتارهای مرد چه نقشی در ایفای نقش همسری خوب از سوی زن دارد؟
من در این که زنی در ایفای نقش همسری خود الگوی فاطمی داشت باشد، قدری نقش مردان را نیز مهم می دانم. حضرت زهرا(س) طبق زیارت جامعه کبیره سید النساء العالمین به معنای سرور همه زنان هستند و ایشان حتی از حضرت مریم که سیدالنساء خوانده شده هم برتر هستند. اما شما در بررسی برتری ایشان باید به برتری مردان اطراف ایشان نیز جستجو کنید. نقش همسر قدرتمند و مهربان ایشان که با دادن جایگاه ویژه از جهت محبت عاطفی، سیاسی، اجتماعی و اکرام آن حضرت در شکوفا شدن حضرت زهرا(س) بسیار مهم و موثر بوده است.
من نقش حضرت علی(ع) را در شکوفا شدن کمالات حضرت زهرا(س) بسیار مهم می دانم. بعضی ها به این مسئله یک طرفه نگاه می کنند و فقط به این توجه دارند که حضرت زهرا(س) یک همسر خوب برای امیرالمؤمنین(ع) بوده است و به ارتباط متقابل بین این دو بزرگوار توجه ندارند. در حالی که پیامبر اکرم و حضرت علی(ع) با اکرام و محبت شدیدی که نسبت به آن بانوی بزرگ داشتند، ایشان را شکوفا کردند.
من فکر می کنم اگر از این منظر به زندگی حضرت زهرا(س) و حضرت علی(ع) نگاه کنیم، جامعه ما به یک تعادل برسد. این که مدام یک طرفه نگاه کنیم و بگوییم حضرت زهرا(س) همسر خوبی بودند و با مشکلات مختلف همسر کنار می آمدند کافی نیست. باید به این توجه کرد که چرا آن حضرت چنین بودند. زمانی که زن محبوب همسرش باشد، آن هم محبوب بی نظیر، نه آن که مرد مدام به او بگوید که می خواهم همسر دیگری اختیار کنم و فلان کنم و بهمان کنم، او هم تمام وجودش را برای شوهری که او را اکرام می کند، خرج می نماید. در این صورت مرد نیز مدبرانه به همسرش نگاه می کند نه ذلیلانه.
برخی از مردان آن قدر ذلیل شهوت و شکمشان هستند که در مقابل زنان خود ذلیل هستند و هر چه که زن بگوید می گویند چشم. ما این را تأیید نمی کنیم بلکه مرد باید در اوج قدرت با شخصیت والایی که دارد، زن را اکرام و درک کند. در این صورت این زن خود را فدای مرد می کند. ما باید قدری نقش های متقابل را پر رنگ تر کنیم تا الگویی واقعی از زندگی حضرت زهرا(س) به دست بیاوریم.
گفتگو از اعظم امیروثوقی
